Öd daşı nə vaxt təhlükəlidir və əməliyyat nə zaman lazımdır?

Öd daşı — öd kisəsində xolesterin, bilirubin və digər maddələrin bərkiməsi nəticəsində yaranan daşlardır. Bir çox insanda təsadüfən aşkarlanır və heç bir şikayət vermir. Lakin daş öd kisəsinin çıxışını və ya ümumi öd axarını tutduqda ağrı, iltihab, sarılıq və pankreatit kimi ağırlaşmalar yarana bilər. Buna görə qərar daşın yalnız ölçüsünə deyil, yaratdığı simptomlara, yerləşməsinə və ağırlaşma riskinə əsaslanır.

1. Öd daşı niyə yaranır və kimlərdə daha çox görülür?

Daşlar ödün tərkibində xolesterinin və ya bilirubinin artması, öd kisəsinin tam boşalmaması və digər amillərin birlikdə təsiri ilə əmələ gələ bilər. Risk yaşla artır; qadın cinsi, hamiləlik, ailəvi meyillilik, artıq çəki, insulin dirənci, diabet, yüksək triqliserid, bəzi hemolitik xəstəliklər və Kron xəstəliyi riski yüksəldə bilər. Çox sürətli arıqlamaq və uzun müddət çox aşağı kalorili pəhriz saxlamaq da daş yaranmasına şərait yarada bilər.

2. Öd daşı ağrısı necə olur?

Tipik öd sancısı adətən qarının sağ yuxarı hissəsində və ya mədəüstü nahiyədə qəfil başlayan, getdikcə güclənən və sabit xarakter alan ağrıdır. Ağrı sağ kürəyə və ya sağ çiyinə yayıla, ürəkbulanma və qusma ilə müşayiət oluna bilər. Çox vaxt ağır və yağlı yeməkdən sonra, axşam və ya gecə başlayır və 30 dəqiqədən bir neçə saata qədər davam edə bilər. Yalnız köp, gəyirmə və həzmsizlik isə öd daşına xas əlamətlər deyil; başqa səbəblər də araşdırılmalıdır.

3. Öd daşı hansı ağırlaşmaları yarada bilər?

Daş öd kisəsinin çıxışını uzun müddət bağladıqda kəskin xolesistit — öd kisəsinin iltihabı yarana bilər. Ümumi öd axarına düşən daş sarılıq və xolangitə, mədəaltı vəzin axarına yaxın nahiyədə tıxanma isə kəskin pankreatitə səbəb ola bilər. Xolangit zamanı hərarət, sağ qabırğaaltı ağrı və sarılıq birlikdə görünə bilər. Bu ağırlaşmalar sadə öd sancısından fərqlənir və təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edir.

4. Təsadüfən tapılan, şikayət verməyən öd daşı mütləq əməliyyat edilməlidirmi?

Adətən yox. Şikayət yaratmayan “səssiz” öd daşlarında rutin əməliyyat əksər insanlara tövsiyə edilmir. Bu pasiyentlərə mümkün simptomlar və təhlükə əlamətləri izah olunur. Lakin öd kisəsinin quruluşunda xüsusi dəyişikliklər, müəyyən qan xəstəlikləri, immun sisteminin zəifləməsi və ya başqa fərdi risklər olduqda yanaşma dəyişə bilər. Qərar yalnız daşın sayı və ölçüsünə əsasən deyil, pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq verilməlidir.

5. Öd daşı necə diaqnoz qoyulur?

İlk seçim adətən qarın boşluğunun ultrasəs müayinəsidir. USM öd kisəsindəki daşları, divar qalınlaşmasını, kisə ətrafında mayeni və öd yollarının genişlənməsini göstərə bilər. Qan analizlərində bilirubin, ALT, AST, ALP, GGT, leykosit, CRP və pankreas fermentləri klinik vəziyyətə uyğun yoxlanılır. Ümumi öd axarında daş şübhəsi varsa MRCP və ya endoskopik ultrasəs lazım ola bilər. Kompüter tomoqrafiyası bəzi ağırlaşmaları göstərsə də, bütün öd daşlarını aşkar etmir.

6. Öd kisəsinin çıxarılması nə vaxt tövsiyə olunur?

Təkrarlayan tipik öd sancısı və ya öd daşına bağlı xolesistit, pankreatit və digər ağırlaşmalar olduqda əsas müalicə çox vaxt laparoskopik xolesistektomiyadır. Əməliyyatda təkcə daşlar deyil, onları yaradan öd kisəsi çıxarılır; çünki yalnız daşı götürmək yeni daş yaranmasının qarşısını almır. Kəskin xolesistitdə əməliyyatın vaxtı xəstənin vəziyyətinə və mərkəzin imkanlarına görə cərrah tərəfindən seçilir. Öd kisəsi həyati vacib orqan deyil və çıxarıldıqdan sonra öd qaraciyərdən birbaşa bağırsağa axır.

7. ERCP əməliyyatı əvəz edirmi?

ERCP əsasən ümumi öd axarında ilişmiş daşı çıxarmaq, tıxanmanı aradan qaldırmaq və öd axınını bərpa etmək üçün istifadə olunan endoskopik müdaxilədir. Sadəcə öd kisəsinin içində daş varsa, ERCP onun müalicəsi deyil. Öd axarı daşı ERCP ilə çıxarıldıqdan sonra, uyğun pasiyentdə gələcək tutmaların qarşısını almaq üçün öd kisəsinin laparoskopik çıxarılması planlaşdırıla bilər. ERCP invaziv prosedur olduğuna görə yalnız göstəriş olduqda aparılır.

8. Pəhriz və dərmanlar öd daşını əridə bilərmi?

Pəhriz artıq yaranmış daşları etibarlı şəkildə əritmir. Yağlı yeməklərin azaldılması bəzi insanlarda tutmaları zəiflədə bilər, lakin səbəbi aradan qaldırmır. Lifdən zəngin qidalanma, rafinə karbohidrat və şəkərin məhdudlaşdırılması, sağlam çəkinin qorunması faydalıdır. Arıqlamaq lazımdırsa, bunu tədricən etmək daha təhlükəsizdir. Öd turşusu tərkibli dərmanlar yalnız seçilmiş kiçik xolesterin daşlarında və əməliyyat mümkün olmadıqda istifadə edilə bilər; təsir aylar və ya illər çəkə, daşlar yenidən yarana bilər. “Ödqovucu” bitkilər təhlükəli tıxanmanı ağırlaşdıra bilər.

9. Hansı əlamətlərdə dərhal həkimə müraciət edilməlidir?

Sağ qabırğaaltı və ya mədəüstü ağrı bir neçə saat davam edirsə, güclənirsə və ya təkrarlanırsa həkim müayinəsi lazımdır. Ağrı ilə birlikdə hərarət və titrəmə, gözlərdə və dəridə saralma, tünd sidik, açıq rəngli nəcis, davamlı qusma, güclü halsızlıq, təzyiq enməsi və ya huşda dəyişiklik olarsa təcili yardım çağırılmalıdır. Kürəyə yayılan güclü mədəüstü ağrı pankreatitin əlaməti ola bilər. Bu vəziyyətlərdə özbaşına ağrıkəsici və antibiotiklə gecikmək düzgün deyil.

Yekun

Öd daşı hər zaman əməliyyat demək deyil: simptom verməyən daşlar çox vaxt müşahidə olunur, tipik ağrı və ağırlaşma yaradan daşlarda isə müalicə planlanır. Ultrasəs ilkin müayinədir; öd axarında daş ehtimalında MRCP, endoskopik ultrasəs və seçilmiş hallarda ERCP tətbiq olunur. Ən düzgün qərar simptomların xüsusiyyəti, laborator göstəricilər, görüntüləmə və fərdi risklərin birlikdə qiymətləndirilməsi ilə verilir.

Bu məqalə maarifləndirmə məqsədi daşıyır və fərdi tibbi konsultasiyanı əvəz etmir.

Müəllif: Dr. Emin Məmmədov — qastroenteroloq, hepatoloq və endoskopist

Elmi mənbələr

European Association for the Study of the Liver (EASL). Clinical Practice Guidelines on the prevention, diagnosis and treatment of gallstones: https://www.journal-of-hepatology.eu/article/S0168-8278%2816%2930032-0/fulltext

National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Gallstone disease: diagnosis and management (CG188): https://www.nice.org.uk/guidance/cg188

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Gallstones — Symptoms & Causes: https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/gallstones/symptoms-causes

NIDDK. Diagnosis of Gallstones: https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/gallstones/diagnosis

NIDDK. Treatment for Gallstones: https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/gallstones/treatment