Eozinofilik ezofagit nədir? Qida niyə ilişir və biopsiya necə götürülür?
Udma zamanı qidanın boğazda və ya döş sümüyünün arxasında ilişməsi həmişə “yaxşı çeynəməmək” və ya reflükslə izah olunmur. Səbəblərdən biri eozinofilik ezofagitdir. Bu, qida borusunda immun sisteminin iştirakı ilə yaranan xroniki iltihabi xəstəlikdir. Davam edən iltihab zamanla qida borusunun elastikliyini azalda, halqalar və daralmalar yarada bilər. Erkən diaqnostika qidanın təkrar ilişməsi riskini azaltmağa kömək edir.
1. Eozinofilik ezofagit nədir?
Eozinofillər immun sisteminin hüceyrələridir. Eozinofilik ezofagitdə bu hüceyrələr qida borusunun selikli qişasında normadan artıq toplanaraq iltihab yaradır. Xəstəlik yoluxucu deyil və qida borusu xərçəngi demək deyil.
Həm uşaqlarda, həm də böyüklərdə görülə bilər. Şikayətlər azalsa belə, toxumadakı iltihab davam edə bildiyindən vəziyyət yalnız pasiyentin özünü necə hiss etməsinə əsasən qiymətləndirilmir.
2. Hansı əlamətlər xəstəliyi düşündürür?
Böyüklərdə ən xarakterik əlamətlər bərk qidanı udmaqda çətinlik və qidanın qida borusunda ilişməsidir. Döş sümüyü arxasında ağrı, yanma, qidanın geri gəlməsi və yeməyin uzun çəkməsi də ola bilər.
Bəzi insanlar şikayətə fərqinə varmadan uyğunlaşır: çox yavaş yeyir, hər tikəni uzun müddət çeynəyir, yemək zamanı tez-tez su içir, ət və quru çörəkdən yayınır. Uşaqlarda yeməkdən imtina, qusma, qarın ağrısı və böyümənin zəifləməsi müşahidə oluna bilər.
3. Qida ilişdikdə nə etmək lazımdır?
Qidanı əlavə yemək, çoxlu su içmək və ya qusmağa çalışmaqla aşağı itələmək təhlükəli ola bilər. Tüpürcəyi uda bilməmək, ağız suyunun axması, boğulma hissi və nəfəs darlığı tam tutulmanı düşündürə bilər və təcili yardım tələb edir.
Qida öz-özünə keçsə belə, hadisənin səbəbi araşdırılmalıdır. Təkrarlanan qida ilişməsi qida borusunda daralma, halqa, hərəkət pozğunluğu və ya eozinofilik ezofagitlə əlaqəli ola bilər.
4. Kimlərdə ehtimal daha yüksəkdir?
Eozinofilik ezofagit allergik rinit, astma, ekzema və qida allergiyası olan insanlarda daha çox rast gəlinir. Ailədə eyni xəstəliyin olması da ehtimalı artıra bilər.
Lakin bu vəziyyətlərin heç biri diaqnozu təsdiqləmir. Allergiyası olmayan şəxsdə də xəstəlik yarana bilər. Digər tərəfdən, qanda eozinofil sayının və ümumi allergiya göstəricilərinin normal olması eozinofilik ezofagiti istisna etmir.
5. Eozinofilik ezofagit reflükslə eynidirmi?
Xeyr. Bunlar fərqli vəziyyətlərdir, lakin əlamətləri üst-üstə düşə və eyni şəxsdə birlikdə mövcud ola bilər. Yanma və qidanın geri gəlməsi yalnız reflüksə məxsus deyil. Udma çətinliyi və qidanın ilişməsi isə əlavə araşdırma tələb edən əlamətlərdir.
Onları yalnız şikayətlərə əsasən ayırmaq mümkün deyil. Klinik tarixçə, qastroskopiya, biopsiya və eozinofillərin artmasına səbəb ola bilən digər vəziyyətlər birlikdə qiymətləndirilir.
6. Diaqnoz necə qoyulur?
Diaqnoz üçün qida borusu funksiyasının pozulmasına uyğun əlamətlər, biopsiyada bir yüksək böyütmə sahəsində ən azı 15 eozinofil və bu tapıntını izah edə bilən başqa səbəblərin qiymətləndirilməsi tələb olunur.
Qan analizləri yanaşı allergik xəstəlikləri və ümumi sağlamlıq vəziyyətini qiymətləndirməyə kömək edə bilər, lakin xəstəliyi təkbaşına təsdiqləmir. Müayinədən əvvəl aparılmış pəhriz dəyişiklikləri və digər müdaxilələr həkimə bildirilməlidir, çünki nəticəyə təsir göstərə bilər.
7. Qastroskopiyada hansı dəyişikliklər görünə bilər?
Endoskopiyada qida borusunda halqalar, uzununa şırımlar, ağ nöqtəvari örtüklər, selikli qişada şişkinlik, kövrəklik, daralma və ya qida borusunun ümumi incəlməsi görünə bilər. Bu tapıntılar standart EREFS sistemi ilə qeyd edilə bilər.
Qida borusu endoskopiyada tam normal da görünə bilər. Buna görə uyğun şikayəti olan pasiyentdə yalnız görüntüyə əsaslanaraq xəstəlik istisna edilməməlidir; diaqnoz üçün biopsiya əsasdır.
8. Niyə müxtəlif nahiyələrdən çoxsaylı biopsiya götürülür?
İltihab qida borusunda sahəvi və qeyri-bərabər paylana bilər. Bir nahiyədən az sayda nümunə götürülməsi xəstəliyin gözdən qaçmasına səbəb ola bilər. ACG-nin 2025-ci il rəhbərliyi qida borusunun ən azı iki səviyyəsindən ümumilikdə altı hədəflənmiş biopsiya götürülməsini tövsiyə edir.
2025-ci ildə dərc edilmiş 511 pasiyentlik tədqiqatda xəstələrin 10 faizində distal hissədə diaqnostik səviyyədə eozinofil artımı yox idi, 31,7 faizində isə meyar yalnız bir nahiyədə ödənirdi. Bu nəticələr sistemli, çoxsahəli biopsiyanın əhəmiyyətini göstərir.
9. Allergiya testləri hansı rolu oynayır?
Dəri sınaqları və qanda spesifik allergiya testləri yanaşı allergik xəstəliklərin araşdırılmasında faydalı ola bilər. Ancaq bu testlər eozinofilik ezofagiti təsdiqləmir və qida borusundakı iltihabı yaradan qidanı hər zaman etibarlı müəyyənləşdirmir.
Test nəticəsinə əsaslanaraq çoxsaylı qidaları özbaşına menyudan çıxarmaq düzgün deyil. Pəhriz yanaşması seçilərsə, qida çatışmazlığının qarşısını almaq üçün qastroenteroloq və dietoloqla birlikdə planlaşdırılmalıdır.
10. Müalicə və izləmə necə planlaşdırılır?
Yanaşma yaşa, şikayətlərə, endoskopiya və biopsiya nəticələrinə, daralmanın olub-olmamasına və pasiyentin seçiminə görə fərdiləşdirilir. Müalicə pəhriz və ya farmakoloji yanaşmaları, seçilmiş daralmalarda isə endoskopik genişləndirməni əhatə edə bilər. Konkret seçim həkim tərəfindən fərdi müəyyənləşdirilir.
Şikayətlərin azalması toxumadakı iltihabın keçdiyini həmişə göstərmir. Buna görə izləmə zamanı simptomlarla yanaşı endoskopik və histoloji nəticələr də nəzərə alınır. Təkrar endoskopiyanın vaxtı hər pasiyent üçün ayrıca planlaşdırılır.
Təhlükə əlamətləri və nə vaxt həkimə müraciət edilməlidir?
Mayeni və tüpürcəyi uda bilməmək, ağız suyunun axması, nəfəs darlığı, güclü sinə ağrısı, qan qusma və ya qara nəcis təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edir.
Bərk qidaları udmaqda təkrarlanan çətinlik, yeməyi su ilə aşağı ötürmə ehtiyacı, qidanın ilişməsi, səbəbsiz çəki itkisi və uzun sürən sinə narahatlığı olduqda qastroenteroloqa müraciət gecikdirilməməlidir.
Praktik tövsiyələr
Yeməyi aramla yeyin, tikələri yaxşı çeynəyin və udma çətinliyi yaradan qidaları qeyd edin. Qidanın təkrar ilişməsini “adi hal” kimi qəbul etməyin. Geniş qida qruplarını özbaşına çıxarmayın; çəki itkisini və qidalanmanın gündəlik həyata təsirini izləyin.
Endoskopiya və biopsiya hesabatlarını saxlayın. Qidanın ilişdiyi tarixləri, hansı qida ilə baş verdiyini və təcili müdaxilə tələb edib-etmədiyini qeyd etmək növbəti qiymətləndirməni asanlaşdırır.
Yekun
Eozinofilik ezofagit qida borusunda xroniki iltihab və zamanla daralma yarada bilər. Qastroskopiya normal görünsə belə, uyğun əlamətlər olduqda müxtəlif səviyyələrdən çoxsaylı biopsiya diaqnoz üçün əsasdır. Qida ilişməsi və davamlı udma çətinliyi gecikdirilmədən araşdırılmalı, izləmə isə hər pasiyent üçün fərdi planlaşdırılmalıdır.
Bu məqalə maarifləndirmə məqsədi daşıyır və fərdi tibbi konsultasiyanı əvəz etmir.
Müəllif: Dr. Emin Məmmədov — qastroenteroloq, hepatoloq və endoskopist
Comments