Mikroskopik kolit nədir? Normal kolonoskopiyada biopsiya niyə vacibdir?
Uzun sürən sulu ishal zamanı kolonoskopiyanın normal görünməsi problemin olmadığı demək deyil. Mikroskopik kolit məhz belə hallarda gözdən qaça bilər: yoğun bağırsağın səthi adi görünür, iltihabi dəyişikliklər isə yalnız biopsiya nümunələri mikroskop altında araşdırıldıqda üzə çıxır. Düzgün diaqnoz üçün şikayətlərin xarakteri, laborator müayinələr, kolonoskopiya və sistemli biopsiya birlikdə qiymətləndirilməlidir.
1. Mikroskopik kolit nədir?
Mikroskopik kolit yoğun bağırsağın xroniki iltihabi xəstəliyidir. Əsas iki histoloji forması kollagenoz kolit və limfositik kolitdir. Adlar biopsiyada görünən dəyişikliklərdən gəlir: birində selikli qişanın altında kollagen qat qalınlaşır, digərində isə səth epitelində limfosit adlanan immun hüceyrələr artır. Bu formaların əlamətləri bir-birinə çox bənzəyir. Xəstəlik yoluxucu deyil və klassik xoralı kolitlə eyni vəziyyət sayılmır.
2. Hansı əlamətlər daha xarakterikdir?
Ən tipik şikayət həftələrlə davam edən və ya təkrarlanan sulu, adətən qansız ishaldır. Tualet ehtiyacının qəfil yaranması, gecə yuxudan oyadan nəcis ifrazı, nəcis saxlaya bilməmə, qarında sancı, köp, halsızlıq və çəki itkisi də ola bilər. Şikayətlər bəzən birdən başlayır, bəzən dalğavari gedir. Nəcisdə görünən qan mikroskopik kolit üçün tipik deyil; belə halda başqa səbəblər ayrıca araşdırılmalıdır.
3. Kimlərdə ehtimal daha yüksəkdir?
Mikroskopik kolit hər yaşda yarana bilər, lakin orta və yuxarı yaş qruplarında daha çox aşkarlanır; kollagenoz forma qadınlarda daha çox görülür. Siqaret çəkmək, bəzi dərmanlarla şikayətlərin başlanması arasında zaman əlaqəsi və yanaşı autoimmun xəstəliklər ehtimalı artıra bilər. Çölyak xəstəliyi və autoimmun qalxanabənzər vəz xəstəlikləri ilə əlaqə daha yaxşı sənədləşdirilib. Bu amillərdən birinin olması diaqnozu təsdiqləmir, olmaması isə xəstəliyi istisna etmir.
4. Kolonoskopiya normaldırsa, niyə biopsiya lazımdır?
Kolonoskopiyada selikli qişa çox vaxt normal və ya demək olar normal görünür. Buna görə yalnız görüntüyə baxıb “kolit yoxdur” nəticəsi çıxarmaq düzgün deyil. Kolonoskopiya xroniki ishalın başqa səbəblərini qiymətləndirməyə və müxtəlif nahiyələrdən toxuma nümunələri götürməyə imkan verir. Mikroskopik kolitin diaqnozu polipin və ya yaranın görülməsinə deyil, biopsiyanın patoloji müayinəsinə əsaslanır.
5. Biopsiyalar haradan və necə götürülməlidir?
İltihabi dəyişikliklər yoğun bağırsağın hər yerində eyni dərəcədə olmaya bilər. Avropa endoskopiya təlimatı şübhə olduqda sağ yarımdan ən azı iki, sol yarımdan ən azı iki biopsiya götürülməsini və nümunələrin ayrı qablarla patologiyaya göndərilməsini tövsiyə edir. Yalnız düz bağırsaqdan və ya tək bir sahədən nümunə götürülməsi xəstəliyin gözdən qaçmasına səbəb ola bilər. Endoskopiya göndərişində “xroniki sulu ishal, mikroskopik kolit şübhəsi” qeydinin olması patoloqa da kömək edir.
6. Histoloji cavabda nə axtarılır?
Patoloq səth epitelində və selikli qişanın dərin qatında iltihabi hüceyrələri, kollagen qatın qalınlığını və epitel zədələnməsini qiymətləndirir. Kollagenoz kolitdə qalınlaşmış kollagen zolağı, limfositik kolitdə isə epitel daxilində artmış limfositlər ön plandadır. Bəzən dəyişikliklər tam diaqnostik həddə çatmır və “natamam mikroskopik kolit” kimi təsvir edilir. Nəticə şikayətlər və biopsiyanın götürüldüyü nahiyələrlə birlikdə şərh olunmalıdır.
7. Qan və nəcis analizləri diaqnozu qoya bilərmi?
Xeyr. Mikroskopik koliti təsdiqləyən tək qan və ya nəcis analizi yoxdur. Qan analizləri anemiya, elektrolit pozğunluğu, iltihab göstəriciləri, qalxanabənzər vəz funksiyası və çölyak ehtimalını qiymətləndirmək üçün seçilə bilər. Nəcis müayinələri infeksiyanı və başqa səbəbləri araşdırmağa kömək edir. Nəcis kalprotektini bəzi xəstələrdə yüksələ bilər, lakin çoxunda normal və ya az dəyişmiş qalır. Buna görə normal kalprotektin mikroskopik koliti etibarlı şəkildə istisna etmir və biopsiyanın yerini tutmur.
8. Hansı xəstəliklərlə qarışa bilər?
Sulu ishal çölyak xəstəliyi, öd turşusu ilə əlaqəli ishal, bağırsaq infeksiyaları, qalxanabənzər vəz pozğunluğu, qıcıqlanan bağırsaq sindromunun ishal üstünlüklü forması və digər iltihabi bağırsaq xəstəlikləri ilə bağlı ola bilər. Bir neçə səbəb eyni şəxsdə yanaşı da mövcud ola bilər. Buna görə diaqnostika yalnız bir analizə və ya simptom siyahısına əsaslanmamalıdır. Davam edən şikayətlərdə ilkin diaqnoz yenidən nəzərdən keçirilir.
9. Müalicə və sonrakı izləmə necə planlaşdırılır?
Yanaşma ishalın ağırlığına, gündəlik həyata təsirinə, yanaşı xəstəliklərə və mümkün tetiklərlə zaman əlaqəsinə görə fərdiləşdirilir. Həkim qəbul edilən bütün reseptli və reseptsiz vasitələri nəzərdən keçirə bilər; heç biri özbaşına dayandırılmamalıdır. Maye itkisi və qidalanma vəziyyəti qiymətləndirilir, tibbi müalicə isə fərdi seçilir. Mikroskopik kolitin yoğun bağırsaq xərçəngi və adenoma riskini artırdığı göstərilməyib; yalnız bu diaqnoza görə xüsusi tezlikdə nəzarət kolonoskopiyası tələb olunmur. Yaşa və ümumi riskə uyğun skrininq isə davam edir. Şikayətlər düzəldikdə təkrar biopsiya hər kəs üçün rutin deyil.
10. Nə vaxt qastroenteroloqa və ya təcili yardıma müraciət edilməlidir?
Dörd həftədən uzun sürən sulu ishal, gecə yuxudan oyadan nəcis, təkrarlanan nəcis saxlaya bilməmə, səbəbsiz çəki itkisi və ya normal müayinələrə baxmayaraq davam edən şikayətlər olduqda qastroenteroloqa müraciət edin. Aşağıdakı əlamətlər isə təcili qiymətləndirmə tələb edir:
Nəcisdə qan və ya qara nəcis
Maye qəbul edə bilməmək və davamlı qusma
Sidiyin azalması, güclü başgicəllənmə, bayılma və ya susuzlaşma
Yüksək hərarət və güclü qarın ağrısı
Sürətli çəki itkisi, nəzərəçarpan halsızlıq və ya anemiya əlamətləri
Praktik tövsiyələr
Nəcis sayını, gecə şikayətlərini, qidaları və simptomların başlanma tarixini bir həftəlik qeyddə toplayın. Qəbul etdiyiniz bütün vasitələrin siyahısını həkimə göstərin, lakin onları özbaşına kəsməyin. İshal zamanı maye qəbuluna diqqət edin. Geniş qida qruplarını sübutsuz şəkildə menyudan çıxarmayın; məhdudlaşdırıcı pəhriz planı lazım olsa, qidalanma çatışmazlığı nəzərə alınmalıdır. Kolonoskopiya və patoloji hesabatlarını saxlayın və biopsiyaların sağ və sol kolondan götürülüb-götürülmədiyini yoxlayın.
Yekun
Mikroskopik kolit normal görünən kolonoskopiyada gizlənə bilən, lakin düzgün biopsiya ilə aşkarlanan iltihabi xəstəlikdir. Xroniki sulu ishalda normal kalprotektin və normal endoskopik görünüş diaqnozu istisna etmir. Əsas addım uyğun pasiyentdə sağ və sol kolondan sistemli biopsiya götürülməsi və nəticələrin klinik məlumatlarla birlikdə qiymətləndirilməsidir.
Bu məqalə maarifləndirmə məqsədi daşıyır və fərdi tibbi konsultasiyanı əvəz etmir
Dr. Emin Məmmədov — qastroenteroloq, hepatoloq və endoskopist
Elmi mənbələr
UEG və European Microscopic Colitis Group — mikroskopik kolit üzrə Avropa təlimatı, 2021
European Society of Gastrointestinal Endoscopy — aşağı həzm sistemində biopsiya protokolu, 2021
Autoimmun qalxanabənzər vəz xəstəlikləri və mikroskopik kolit — İsveç milli tədqiqatı, 2025
Çölyak xəstəliyi və mikroskopik kolit riski — milli populyasiya kohortu, 2023
Comments