Qastroparez nədir? Mədə boşalması testi nə vaxt lazımdır?
Qastroparez mədənin qidanı nazik bağırsağa normal sürətlə ötürə bilmədiyi vəziyyətdir. Bununla yanaşı, mədənin çıxışında mexaniki tıxanma olmur. Əlamətlər reflüks, xora və funksional dispepsiya ilə üst-üstə düşə bildiyi üçün yalnız şikayətlərə əsasən diaqnoz qoymaq olmaz.
Düzgün qiymətləndirmədə əvvəlcə tıxanma və digər xəstəliklər istisna edilir, sonra isə uyğun üsulla mədənin boşalma sürəti ölçülür. Məqsəd yalnız test nəticəsi almaq deyil, şikayətlərin səbəbini və qidalanmaya təsirini birlikdə anlamaqdır.
1. Qastroparez nədir?
Normalda mədə qidanı qarışdırır, xırdalayır və tədricən onikibarmaq bağırsağa ötürür. Qastroparezdə bu hərəkət ləngiyir, lakin keçidi bağlayan şiş, çapıq və ya başqa mexaniki maneə aşkar edilmir. Xəstəlik kəskin bir “mədə dayanması” deyil; əlamətlər günlərə görə dəyişə və uzun müddət davam edə bilər.
Boşalmanın nə qədər gecikməsi ilə pasiyentin özünü nə qədər pis hiss etməsi həmişə paralel olmur. Buna görə test rəqəmi klinik tarixçə, qidalanma vəziyyəti və digər müayinələrlə birlikdə şərh edilir.
2. Ən çox hansı əlamətlər olur?
Qastroparez əsasən yeməklə əlaqəli şikayətlər yaradır. Mümkün əlamətlər bunlardır:
az miqdarda yeməklə tez doyma;
yeməkdən sonra uzun sürən dolğunluq və ağırlıq;
ürəkbulanma və bəzən həzm olunmamış qidanın qusulması;
qarında köp və yuxarı qarın nahiyəsində narahatlıq və ya ağrı;
iştahanın azalması və səbəbsiz çəki itkisi;
şəkərli diabeti olanlarda qlükoza göstəricilərinin qeyri-sabitləşməsi.
Bu əlamətlərin heç biri yalnız qastroparezə məxsus deyil. Eyni şikayətlər mədə xorası, çıxış darlığı, öd və pankreas xəstəlikləri, funksional dispepsiya və başqa vəziyyətlərdə də yarana bilər.
3. Qastroparezin səbəbləri hansılardır?
Şəkərli diabet ən tanınmış səbəblərdəndir. Uzunmüddətli yüksək qlükoza mədənin hərəkətini idarə edən sinir və əzələ fəaliyyətinə təsir edə bilər. Mədə və ya qida borusu nahiyəsində aparılmış bəzi əməliyyatlardan sonra, müəyyən nevroloji və sistem xəstəliklərdə, eləcə də bəzi virus infeksiyalarından sonra qastroparez inkişaf edə bilər.
Bir sıra hallarda dəqiq səbəb tapılmır və buna idiopatik qastroparez deyilir. Bəzi vasitələr mədənin boşalmasını müvəqqəti ləngidə bildiyi üçün istifadə olunan bütün dərman və əlavələr həkimə bildirilməlidir; heç biri özbaşına dayandırılmamalıdır.
4. Qastroparez funksional dispepsiyadan necə fərqlənir?
Hər iki vəziyyətdə tez doyma, yeməkdən sonra dolğunluq, ürəkbulanma və yuxarı qarın ağrısı ola bilər. Qastroparezdə standart testlə mədə boşalmasının obyektiv gecikməsi göstərilməlidir. Funksional dispepsiyada isə oxşar şikayətlərə baxmayaraq boşalma normal qala bilər.
Bu iki vəziyyət arasında klinik üst-üstə düşmə mümkündür. Təkcə “mədədə qida qalıb” müşahidəsi və ya yalnız bir simptom diaqnoz qoymaq üçün kifayət deyil.
5. Qastroskopiya nə üçün aparılır?
Qastroskopiya mədə çıxışında daralma, xora, törəmə və başqa struktur səbəbləri istisna etməyə kömək edir. Müayinə zamanı mədədə qida qalığı görülməsi gec boşalmaya işarə edə bilər, amma bu tapıntı qastroparezi təkbaşına təsdiqləmir.
Qastroskopiya mədənin neçə saata boşaldığını ölçmür. Buna görə struktur maneə istisna edildikdən sonra, uyğun klinik vəziyyətdə ayrıca boşalma testi lazım ola bilər.
6. Mədə boşalması sintiqrafiyası necə aparılır?
Bərk qidalı, standartlaşdırılmış mədə boşalması sintiqrafiyası diaqnostikada əsas üsuldur. Pasiyent müəyyən edilmiş test yeməyini qəbul edir və görüntülər vasitəsilə qidanın mədədən çıxma sürəti izlənir. Mövcud təlimatlar, mümkün olduqda, qiymətləndirmənin dörd saata qədər davam etməsini üstün tutur; qısa protokol gecikməni gözdən qaçıra bilər.
Bəzi mərkəzlərdə təsdiqlənmiş nəfəs testi alternativ ola bilər. Hansı testin uyğun olduğu yerli imkanlar, pasiyentin vəziyyəti və klinik suala əsasən seçilir. Nəticə standart protokola uyğun olmayan test yeməyi və hazırlıqdan təsirlənə bilər.
7. Testdən əvvəl nələrə diqqət edilməlidir?
Mərkəzin aclıq, qida və maye qəbulu barədə yazılı təlimatına əməl etmək vacibdir. Mədənin hərəkətinə təsir göstərə bilən dərmanlar və əlavələr əvvəlcədən həkimlə müzakirə edilməlidir. Pasiyent heç bir vasitəni özbaşına kəsməməlidir.
Şəkərli diabeti olanlarda test günü qlükozanın ciddi yüksək olması nəticəni dəyişə bilər. Buna görə hazırlıq və təhlükəsiz qlükoza idarəsi müayinəni təyin edən komanda ilə əvvəlcədən planlaşdırılır.
8. Qastroparez hansı problemlərə səbəb ola bilər?
Tez-tez qusma maye və elektrolit itkisinə, az qida qəbulu isə çəki azalmasına və qida çatışmazlığına gətirə bilər. Mədədə uzun müddət qalan qida bəzən sərt kütlə əmələ gətirərək çıxışı çətinləşdirə bilər. Diabetli pasiyentdə qidanın sorulma vaxtının dəyişməsi qlükoza nəzarətini mürəkkəbləşdirə bilər.
Bununla belə, hər ürəkbulanma və qusma qastroparez demək deyil. Davamlı şikayətlərin başqa səbəbləri də araşdırılmalıdır.
9. Gündəlik həyatda hansı qeyri-dərman addımları kömək edə bilər?
Qidalanma yanaşması şikayətin ağırlığına və çəkiyə uyğun fərdiləşdirilir. Aşağıdakı addımlar bir çox pasiyent üçün praktik ola bilər:
iri porsiya əvəzinə gün ərzində daha kiçik və nizamlı porsiyalar seçmək;
qidanı yaxşı çeynəmək, çox yağlı və sərt lifli yeməklərin təsirini müşahidə etmək;
şikayət güclənəndə yaxşı bişmiş, yumşaq və ya maye konsistensiyalı qidalara üstünlük vermək;
kifayət qədər maye qəbulunu qorumaq və qusma zamanı susuzlaşma əlamətlərini izləmək;
yeməkdən dərhal sonra uzanmamaq və imkan olduqda yüngül hərəkət etmək;
çəki azalırsa, geniş qida qruplarını özbaşına çıxarmadan dietoloq dəstəyi almaq.
Həddindən artıq məhdud pəhriz qida çatışmazlığını ağırlaşdıra bilər. Tibbi müalicə ehtiyacı və seçimi yalnız həkim tərəfindən fərdi müəyyənləşdirilir.
10. Nə vaxt qastroenteroloqa və ya təcili yardıma müraciət edilməlidir?
Təkrarlanan ürəkbulanma və qusma, az yeməklə davamlı doyma, səbəbsiz çəki itkisi, qida qəbulunun gündəlik həyata mane olması və diabet nəzarətinin pisləşməsi qastroenteroloq qiymətləndirməsi üçün səbəbdir.
Aşağıdakı əlamətlərdə təcili tibbi yardım alın:
mayeni belə saxlaya bilməmək və sidiyin nəzərəçarpan azalması;
bayılma, güclü başgicəllənmə, qarışıqlıq və ya kəskin halsızlıq;
qan qusma, qəhvə çöküntüsünə bənzər qusuntu və ya qara nəcis;
qəfil və şiddətli qarın ağrısı, qarında sürətli şişkinlik;
nəzarətdən çıxan yüksək və ya aşağı qlükoza göstəriciləri.
Yekun
Qastroparez yalnız şikayətlərə və ya qastroskopiyada qida qalığına əsasən qoyulan diaqnoz deyil. Mexaniki tıxanma istisna edilməli, sonra isə uyğun standartla mədənin boşalması obyektiv ölçülməlidir. Dörd saatlıq sintiqrafiya əsas üsullardandır. Qidalanma, səbəblər və yanaşı xəstəliklər hər pasiyent üçün birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Bu məqalə maarifləndirmə məqsədi daşıyır və fərdi tibbi konsultasiyanı əvəz etmir.
Müəllif: Dr. Emin Məmmədov — qastroenteroloq, hepatoloq və endoskopist
Comments