Ferritin niyə yüksək olur? Hemoxromatoz nə vaxt araşdırılmalıdır?
Qan analizində ferritinin yüksək çıxması çox vaxt “orqanizmdə həddindən artıq dəmir var” kimi başa düşülür. Halbuki ferritin təkbaşına dəmir yüklənməsi və ya hemoxromatoz diaqnozu deyil.
Ferritin infeksiya, iltihab, qaraciyər zədələnməsi və metabolik problemlər zamanı da arta bilər. Düzgün yanaşma rəqəmi ayrıca azaltmağa çalışmaq deyil, ferritinlə birlikdə transferrin saturasiyasını, qaraciyər göstəricilərini, klinik tarixçəni və lazım gəldikdə görüntüləməni qiymətləndirməkdir.
1. Ferritin nədir və analiz nəyi göstərir?
Ferritin dəmirin hüceyrələrdə saxlanmasına kömək edən zülaldır və qandakı səviyyəsi dəmir ehtiyatları barədə məlumat verir. Eyni zamanda kəskin faza göstəricisidir: iltihab, infeksiya və toxuma zədələnməsində dəmir ehtiyatı artmadan da yüksələ bilər. Buna görə ferritin nə qandakı dəmirin özü, nə də qaraciyərdəki dəmirin birbaşa ölçüsüdür. Nəticə laboratoriya aralığı və digər analizlərlə birlikdə şərh edilməlidir.
2. Ferritin yüksəkliyinin ən çox rast gəlinən səbəbləri hansılardır?
Yüksək nəticənin mümkün səbəblərinə aşağıdakılar daxildir:
yaxın zamanda keçirilmiş infeksiya və ya davam edən iltihab;
piylənmiş qaraciyər, artıq çəki və metabolik pozğunluqlar;
alkoqolla əlaqəli qaraciyər zədələnməsi;
xroniki qaraciyər və böyrək xəstəlikləri;
bəzi qan və sistem xəstəlikləri;
irsi və ya qazanılmış dəmir yüklənməsi.
Bir şəxsdə bir neçə səbəb eyni vaxtda ola bilər. Xüsusilə metabolik hiperferritinemiya ilə irsi hemoxromatozu eyniləşdirmək olmaz.
3. Transferrin saturasiyası — TSAT nə üçün vacibdir?
Transferrin qanda dəmiri daşıyan zülaldır; TSAT onun dəmirlə dolu hissəsini faizlə göstərir. Ferritinlə yanaşı TSAT-ın davamlı yüksək olması dəmir yüklənməsi ehtimalını artırır. TSAT normaldırsa klassik HFE-əlaqəli hemoxromatoz ehtimalı azalır, lakin bütün dəmir mübadiləsi pozğunluqları tam istisna olunmur. Qaraciyər xəstəliyi və transferrinin azalması nəticəyə təsir edə bildiyi üçün tək göstərici ilə diaqnoz qoyulmur.
4. Hemoxromatoz nədir?
Hemoxromatoz bağırsaqdan dəmir sorulmasının tənzimlənməsinin pozulduğu irsi xəstəliklər qrupudur. Artıq dəmir illər ərzində əsasən qaraciyərdə, həmçinin oynaq, ürək və hormonal orqanlarda toplana bilər. Ən çox tanınan forma HFE geni ilə əlaqəlidir. Təkrarlanan qan köçürülmələri və bəzi qan xəstəliklərində yaranan ikincili dəmir yüklənməsi isə ayrıca vəziyyətdir. Erkən aşkarlanan xəstəlikdə orqan zədələnməsinin qarşısını almaq mümkündür.
5. Hansı əlamətlər hemoxromatozu düşündürə bilər?
Erkən mərhələdə heç bir şikayət olmaya bilər. Yorğunluq, oynaq ağrıları, sağ qabırğaaltında narahatlıq, dərinin tündləşməsi, cinsi funksiyada dəyişiklik və qan şəkərinin pozulması yarana bilər. Lakin bunların heç biri xəstəliyə məxsus deyil. Bəzən hemoxromatoz yalnız qaraciyər analizlərinin dəyişməsi və ya ailə üzvündə diaqnoz qoyulması zamanı aşkarlanır. Diaqnoz yalnız simptomlara və ferritinə əsaslandırılmamalıdır.
6. İlkin qiymətləndirmədə hansı analizlər lazım ola bilər?
Həkim ferritin və TSAT-la yanaşı ümumi qan analizi, C-reaktiv zülal kimi iltihab göstəriciləri, ALT, AST, GGT, bilirubin, böyrək funksiyası, qlükoza və lipid göstəricilərini qiymətləndirə bilər. Yaxın zamanda infeksiya keçirilibsə, sağaldıqdan sonra təkrar ölçmə daha düzgün nəticə verə bilər. Əvvəlki analizlərlə dəyişmə sürəti də vacibdir. Hər pasiyentə eyni geniş panel lazım deyil; müayinələr klinik vəziyyətə uyğun seçilir.
7. Genetik analiz kimlər üçün nəzərdən keçirilir?
Təkcə ferritinin yüksək olmasına görə hər kəsə genetik analiz aparılmır. Davamlı yüksək TSAT, uyğun dəmir göstəriciləri, ailə tarixçəsi və klinik xüsusiyyətlər qərara təsir edir. HFE dəyişikliyinin aşkarlanması avtomatik olaraq orqan zədələnməsi demək deyil; genetik nəticə biokimyəvi göstəricilərlə birlikdə şərh olunur. İrsi hemoxromatoz təsdiqlənərsə, yetkin birinci dərəcəli qohumların müayinə imkanları barədə məlumatlandırılması məqsədəuyğundur.
8. Qaraciyər MRT-si, elastoqrafiya və biopsiya nə vaxt lazımdır?
Dəmir yüklənməsi ehtimalı aydınlaşmadıqda xüsusi protokollu MRT qaraciyərdəki dəmir miqdarını qeyri-invaziv qiymətləndirə bilər; adi USM bu məlumatı vermir. Elastoqrafiya başqa suala cavab verir: qaraciyərin sərtliyini ölçərək fibroz riskini qiymətləndirir. Dəmir miqdarı ilə fibroz dərəcəsi eyni anlayış deyil. Biopsiya əksər pasiyentdə lazım olmur, lakin başqa qaraciyər xəstəliyi və ya qeyri-müəyyən fibroz riski olduqda seçilə bilər.
9. Yüksək ferritin qaraciyər üçün hansı riskləri yaradır?
Risk ferritin rəqəmindən deyil, əsas səbəbdən və həqiqi dəmir yüklənməsinin dərəcəsindən asılıdır. Davamlı dəmir yüklənməsi fibroz və sirroza səbəb ola bilər. Qaraciyər xərçəngi riski əsasən irəliləmiş fibroz və ya sirroz olan şəxslərdə artır; hemoxromatozu olan hər kəsdə eyni deyil. Ferritinin 1000 µg/L-dən yüksək olması, qaraciyər testlərinin dəyişməsi və ya elastoqrafiyada yüksək sərtlik mütəxəssis qiymətləndirməsini xüsusilə vacib edir.
10. Nə vaxt qastroenteroloqa və ya hepatoloqa müraciət edilməlidir?
Ferritin təkrar analizlərdə yüksək qalırsa, TSAT da yüksəlibsə, qaraciyər göstəriciləri dəyişibsə və ya ailədə hemoxromatoz varsa, planlı hepatoloji qiymətləndirmə məqsədəuyğundur. Səbəb aydın deyilsə və nəticə sürətlə artırsa, araşdırmanı gecikdirməyin.
yeni yaranmış sarılıq və ya huşda dəyişiklik;
qarında sürətlə artan şişkinlik;
qan qusma və ya qara nəcis;
güclü sinə ağrısı, bayılma və ya kəskin nəfəs darlığı;
səbəbsiz sürətli çəki itkisi və davamlı hərarət.
Bu təhlükə əlamətləri ferritin yüksəkliyinə məxsus deyil, lakin başqa ciddi vəziyyətləri istisna etmək üçün təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edir.
Praktik tövsiyələr
Əvvəlki analizlərin tarixlərini saxlayın və qəbula gedərkən son infeksiyalar, qan köçürülmələri, alkoqol istifadəsi, qida əlavələri və ailədə qaraciyər xəstəlikləri barədə məlumat verin. Bütün dəmirli qidaları özbaşına menyudan çıxarmayın və yalnız ferritin rəqəmini azaltmaq üçün nəzarətsiz qanverməyə başlamayın. Sağlam çəki, müntəzəm fiziki fəaliyyət və alkoqolun məhdudlaşdırılması metabolik və qaraciyər sağlamlığı üçün faydalıdır.
Yekun
Yüksək ferritin həmişə artıq dəmir demək deyil. Əsas məsələ ferritin, TSAT, klinik tarixçə, qaraciyər göstəriciləri və lazım gəldikdə genetik analiz, MRT və fibroz qiymətləndirilməsini birlikdə nəzərdən keçirməkdir. Hemoxromatoz yalnız uyğun nəticələr əsasında təsdiqlənir, nəzarət və müalicə isə fərdi seçilir.
Bu məqalə maarifləndirmə məqsədi daşıyır və fərdi tibbi konsultasiyanı əvəz etmir.
Müəllif: Dr. Emin Məmmədov — qastroenteroloq, hepatoloq və endoskopist
Comments