İrritabl bağırsaq sindromu (İBS): əlamətlər və nə vaxt həkimə müraciət etməli?

Qarın ağrısı, köp, qəbizlik və ya ishal təkrarlanırsa, səbəb irritabl bağırsaq sindromu (İBS) ola bilər. İBS geniş yayılan, lakin hər pasiyentdə fərqli görünə bilən bağırsaq–beyin qarşılıqlı əlaqəsi pozğunluğudur. Düzgün qiymətləndirmə həm lazımsız müayinələrin qarşısını alır, həm də başqa xəstəliklərin gözdən qaçmamasına kömək edir.

1. İrritabl bağırsaq sindromu nədir?

İBS təkrarlanan qarın ağrısı ilə nəcisə çıxma tezliyində və ya nəcisin formasında dəyişikliklərin birlikdə olduğu vəziyyətdir. Bağırsaqda görünən yara, şiş və ya daimi struktur zədələnmə olmur. Problem bağırsağın hərəkəti, həssaslığı və beyinlə bağırsaq arasındakı siqnalların işlənməsi ilə əlaqəlidir. İBS iltihabi bağırsaq xəstəliyi — Kron xəstəliyi və ya xoralı kolit — deyil və özü-özlüyündə yoğun bağırsaq xərçəngi riskini artırmır.

2. İBS-in əsas əlamətləri hansılardır?

Ən xarakterik əlamət nəcisə çıxma ilə əlaqəli təkrarlanan qarın ağrısıdır. Ağrı nəcisə çıxdıqdan sonra azala, bəzən isə arta bilər. Nəcisin sayı və görünüşü dəyişə bilər. Köp, qarında gərginlik, tam boşalmama hissi və nəcisdə ağ rəngli selik də ola bilər. Təkcə köp və ya ağrısız qəbizlik İBS diaqnozu üçün kifayət deyil.

Nəcis xüsusiyyətinə görə İBS qəbizlik üstünlüklü (İBS-Q), ishal üstünlüklü (İBS-İ), qarışıq və təsnif olunmayan formalara bölünür. Alt tipin müəyyən edilməsi vacibdir, çünki bir forma üçün faydalı olan preparat digərində şikayəti artıra bilər.

3. İBS niyə yaranır?

Adətən tək bir səbəb olmur. Bağırsağın normal hərəkətinin dəyişməsi, daxili orqan həssaslığının artması, keçirilmiş bağırsaq infeksiyası, mikrobiomdakı dəyişikliklər, qida reaksiyaları, yuxu pozğunluğu və stress simptomlara təsir göstərə bilər. Stress İBS-i “uydurma xəstəlik” etmir; emosional gərginlik real bağırsaq–beyin siqnallarını və ağrı qavrayışını gücləndirə bilər.

4. İBS diaqnozu necə qoyulur?

Diaqnoz şikayətlərin tipik nümunəsinə, xəstəlik tarixçəsinə və fiziki müayinəyə əsaslanır. Həkim adətən qarın ağrısının son üç ayda orta hesabla həftədə ən az bir gün olmasını, nəcisə çıxma ilə əlaqəsini, nəcis tezliyi və ya formasındakı dəyişiklikləri qiymətləndirir. Simptomların başlanma vaxtı da nəzərə alınır. Bu meyarlar özbaşına diaqnoz qoymaq üçün deyil, həkimin qiymətləndirməsini sistemləşdirmək üçündür.

İBS hər şeyi istisna etdikdən sonra verilən qeyri-müəyyən diaqnoz deyil. Tipik şikayətlər və təhlükə əlamətləri olmadıqda, həkim məhdud və məqsədli müayinələrlə müsbət diaqnostik yanaşma seçə bilər.

5. Hansı analizlər lazım ola bilər?

Müayinələr hər kəs üçün eyni deyil. Ümumi qan analizi və iltihab göstəriciləri seçilmiş hallarda faydalı ola bilər. Xroniki ishal və ya İBS-İ şübhəsində çölyak xəstəliyi üçün qan testləri aparıla bilər. İltihabi bağırsaq xəstəliyi ehtimalını qiymətləndirmək üçün nəcis kalprotektini və bəzən C-reaktiv zülal istifadə olunur. Nəcis analizi infeksiya riski, səfər, antibiotik istifadəsi və klinik vəziyyətə görə seçilir. Kommersiya “mikrobiom xəritəsi” testləri İBS diaqnozu və fərdi müalicə seçimi üçün rutin standart deyil.

6. Kolonoskopiya hər İBS xəstəsinə lazımdırmı?

Xeyr. Yaşa uyğun xərçəng skrininq vaxtı çatmayan, tipik İBS şikayətləri olan və təhlükə əlaməti olmayan şəxslərdə rutin kolonoskopiya adətən tələb edilmir. Qanaxma, qanazlığı, səbəbsiz çəki itkisi, ailəvi risk, gecə oyadan davamlı ishal və ya yeni başlayan qeyri-adi simptomlar varsa kolonoskopiya və əlavə müayinələr lazım ola bilər. Skrininq yaşı çatdıqda isə İBS-dən asılı olmayaraq milli və fərdi tövsiyələrə uyğun kolorektal xərçəng skrininqi aparılmalıdır.

7. Qidalanmada nəyi dəyişmək olar?

Ən faydalı başlanğıc addım qida–simptom gündəliyidir. Müntəzəm yemək, kifayət qədər maye, çox yağlı yeməklərin, həddindən artıq kofein və alkoqolun azaldılması bəzi insanlarda kömək edir. Qəbizlik üstünlüklü İBS-də həll olan lif — məsələn, psillium — daha faydalı ola bilər. Lif tədricən artırılmalıdır; sürətli artım qaz və köpü gücləndirə bilər.

Aşağı-FODMAP pəhrizi müəyyən pasiyentlərdə qısa sınaq kimi simptomları azalda bilər. Bu, uzunmüddətli və sərt qadağa siyahısı deyil: məhdudlaşdırma mərhələsindən sonra qidalar planlı şəkildə geri əlavə edilir və fərdi həssaslıqlar müəyyənləşdirilir. Qidalanma çatışmazlığı və lazımsız məhdudiyyət riskinə görə dietoloq və ya həkim nəzarəti üstün tutulur.

8. İBS necə müalicə olunur?

Müalicə əsas şikayətə və İBS alt tipinə uyğun seçilir. Həyat tərzi və qidalanma ilə yanaşı, seçilmiş hallarda spazm, qəbizlik və ya ishala yönəlmiş preparatlar istifadə edilə bilər. Nanə yağı bəzi pasiyentlərdə ümumi simptomları azalda bilər, lakin reflüksü gücləndirə bilər. İBS-İ üçün rifaksimin, İBS-Q üçün isə müəyyən sekretor və hərəkətə təsir edən dərmanlar yalnız həkim qiymətləndirməsi ilə nəzərdən keçirilir. Antibiotiki özbaşına qəbul etmək düzgün deyil.

Bağırsağa yönəlmiş koqnitiv-davranış terapiyası və hipnoterapiya bəzi pasiyentlərdə ağrı və ümumi simptomları azalda bilər. Bu üsullar simptomların “psixoloji uydurma” olması demək deyil; bağırsaq–beyin əlaqəsinin müalicədə nəzərə alınmasıdır.

9. Probiotiklər hamıya kömək edirmi?

Probiotik məhsulların ştamları, dozaları və tədqiqat nəticələri çox fərqlidir. Buna görə “İBS üçün ən yaxşı probiotik” barədə hamıya uyğun cavab yoxdur və rutin istifadə üçün sübutlar qeyri-sabitdir. Bir məhsulu sınamazdan əvvəl onun tərkibini, yanaşı xəstəlikləri və qiymət–fayda nisbətini həkimlə müzakirə etmək məqsədəuyğundur. “Detoks”, kolon təmizləmə və nəzarətsiz bitki qarışıqlarının sübut olunmuş faydası yoxdur.

10. Hansı əlamətlərdə gecikmədən həkimə müraciət edilməlidir?

İBS xoşagəlməz olsa da, aşağıdakı əlamətlər onun üçün tipik sayılmır və başqa səbəblərin araşdırılmasını tələb edir:

• nəcisdə görünən qan, tünd-qara nəcis və ya qan qusma;

• səbəbsiz çəki itkisi, iştahasızlıq və ya davamlı hərarət;

• dəmir çatışmazlığı anemiyası və ya izah olunmayan güclü halsızlıq;

• yuxudan oyadan davamlı ishal və ya getdikcə şiddətlənən ağrı;

• təkrarlanan qusma, qarında nəzərəçarpan şişkinlik və qaz–nəcis çıxmaması;

• yaxın qohumlarda erkən yaşda yoğun bağırsaq xərçəngi, çölyak və ya iltihabi bağırsaq xəstəliyi;

• əvvəllər olmayan, davamlı və yeni başlayan bağırsaq vərdişi dəyişikliyi.

Güclü qarın ağrısı, huşda dəyişiklik, çoxlu qanaxma və ya qaz–nəcis çıxmaması təcili tibbi yardım tələb edə bilər. Təhlükə əlaməti olmasa belə, şikayətlər bir neçə həftə davam edir, işə və yuxuya mane olur və ya tez-tez təkrarlanırsa qastroenteroloqa müraciət edin.

Yekun

İBS qarın ağrısı və nəcis vərdişinin dəyişməsi ilə gedən real bağırsaq–beyin qarşılıqlı əlaqəsi pozğunluğudur. Diaqnoz tipik simptom nümunəsi və məqsədli müayinələrlə qoyulur; hər xəstəyə kolonoskopiya və geniş test paneli lazım deyil. Ən yaxşı nəticə fərdi alt tipə uyğun qidalanma, həyat tərzi və lazım gəldikdə tibbi və psixoloji müalicələrin birlikdə seçilməsi ilə əldə olunur.

Bu məqalə maarifləndirmə məqsədi daşıyır və fərdi tibbi konsultasiyanı əvəz etmir.

Müəllif: Dr. Emin Məmmədov — qastroenteroloq, hepatoloq və endoskopist

Elmi mənbələr

1. American College of Gastroenterology. ACG Clinical Guideline: Management of Irritable Bowel Syndrome, 2021. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33315591/

2. American Gastroenterological Association. Pharmacological Management of IBS with Constipation, 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35738725/

3. American Gastroenterological Association. Pharmacological Management of IBS with Diarrhea, 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35738724/

4. NIDDK/NIH. Irritable Bowel Syndrome: symptoms, diagnosis, treatment and nutrition. Baxış tarixi: 9 sentyabr 2026. https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/irritable-bowel-syndrome