Çölyak xəstəliyi necə aşkarlanır? Qlütensiz pəhrizdən əvvəl nə etmək lazımdır?
Çölyak xəstəliyi genetik meyilliliyi olan insanlarda qlüten qəbuluna qarşı yaranan immun reaksiyadır. Bu reaksiya nazik bağırsağın selikli qişasını zədələyə, qida maddələrinin sorulmasını poza və həzm sistemindən kənar əlamətlərə səbəb ola bilər.
Qlüten buğda, arpa və çovdarda olan zülalların ümumi adıdır. Qarında köp və narahatlıq yaşayan hər kəsdə çölyak olmur. Ən vacib qaydalardan biri diaqnostik müayinələr tamamlanmadan qlütensiz pəhrizə başlamamaqdır. Qlütenin əvvəlcədən dayandırılması qan analizlərini və biopsiya nəticəsini yanlış mənfi göstərə bilər.
1. Çölyak xəstəliyinin əlamətləri hansılardır?
Əlamətlər insandan insana dəyişir. Bəzi pasiyentlərdə ishal, qarında köp, ağrı, qaz, ürəkbulanma və çəki itkisi olur. Digərlərində həzm sistemi şikayətləri zəif və ya ümumiyyətlə olmaya bilər.
Bağırsaqdan kənar mümkün əlamətlərə aşağıdakılar daxildir:
səbəbi izah edilməyən dəmir çatışmazlığı;
davamlı yorğunluq;
sümük mineral sıxlığının azalması;
ağızda təkrarlanan yaralar;
diş minasındakı dəyişikliklər;
qaşınan, qabarcıqlı dəri səpgisi;
qaraciyər fermentlərinin səbəbsiz yüksəlməsi;
sonsuzluq və ya təkrarlanan hamiləlik itkisi;
uşaqlarda boy və çəki artımının ləngiməsi.
Bu əlamətlər yalnız çölyaka məxsus deyil. Diaqnoz şikayətlərin, analizlərin və lazım gəldikdə biopsiyanın birlikdə qiymətləndirilməsi ilə qoyulur.
2. Kimlər çölyak xəstəliyinə görə yoxlanmalıdır?
Xroniki ishal, sorulma pozğunluğu, səbəbsiz çəki itkisi və ya dəmir çatışmazlığı olan şəxslərdə çölyak araşdırıla bilər. Birinci dərəcəli qohumunda çölyak olanlarda risk ümumi əhali ilə müqayisədə daha yüksəkdir.
Tip 1 diabet, autoimmun qalxanabənzər vəz xəstəliyi, bəzi xromosom pozğunluqları və səbəbi aydın olmayan qaraciyər fermenti yüksəkliyi olan şəxslərdə də klinik vəziyyətə uyğun test nəzərdən keçirilə bilər.
3. Çölyak üçün ilkin qan analizləri hansılardır?
Ən çox istifadə edilən ilkin müayinə toxuma transqlutaminazasına qarşı IgA anticismi — anti-tTG IgA və ümumi IgA səviyyəsidir. Ümumi IgA-nın birlikdə yoxlanması vacibdir, çünki IgA çatışmazlığı standart nəticənin yanlış mənfi olmasına səbəb ola bilər.
Seçilmiş hallarda endomizial anticisimlər və IgG əsaslı testlərdən istifadə olunur. Analizlərin düzgün olması üçün pasiyent müayinə zamanı qlüten qəbulunu davam etdirməlidir. Tək bir zəif müsbət nəticə klinik vəziyyətdən ayrı şəkildə çölyak diaqnozu sayılmamalıdır.
4. Qastroskopiya və nazik bağırsaq biopsiyası nə vaxt lazımdır?
Yetkinlərdə çölyak diaqnozu çox vaxt qan analizləri ilə yanaşı qastroskopiya zamanı onikibarmaq bağırsaqdan götürülən biopsiyalarla təsdiqlənir. Çölyak dəyişiklikləri bağırsaqda sahəvi ola bildiyinə görə müxtəlif nahiyələrdən kifayət qədər nümunə götürülməsi vacibdir.
Bəzi yeni təlimatlarda ciddi seçilmiş yetkinlər üçün biopsiyasız diaqnostika imkanları nəzərdən keçirilir. Lakin bu yanaşma hər pasiyentə aid deyil və yüksək anticisim nəticəsi, ikinci nümunə ilə təsdiq, yaş və klinik uyğunluq kimi şərtlər tələb edə bilər. Qərar qastroenteroloq tərəfindən fərdi verilməlidir.
5. Biopsiya normaldırsa, çölyak tam istisna olunurmu?
Həmişə yox. Qlütensiz və ya çox az qlütenli qidalanma, biopsiyanın kifayət qədər nahiyədən götürülməməsi və erkən xəstəlik nəticəyə təsir edə bilər. Digər tərəfdən qan analizi müsbət, biopsiyası normal olan şəxslərdə “potensial çölyak” ehtimalı yarana bilər.
Analiz və biopsiya arasında uyğunsuzluq olduqda nəticələr yenidən nəzərdən keçirilməli, qlüten qəbulu və başqa mümkün səbəblər qiymətləndirilməlidir.
6. Genetik HLA testi nə üçün aparılır?
Çölyak xəstələrinin böyük əksəriyyətində HLA-DQ2 və ya HLA-DQ8 genetik xüsusiyyətləri mövcuddur. Ancaq bu genlərin olması diaqnozu təsdiqləmir, çünki sağlam insanların da əhəmiyyətli hissəsində onlar aşkarlanır.
Hər iki göstəricinin olmaması çölyak ehtimalını xeyli azaldır. Buna görə HLA testi daha çox diaqnoz qeyri-müəyyən olduqda və ya pasiyent analizlərdən əvvəl qlüteni dayandırdıqda faydalı ola bilər.
7. Çölyak, buğda allergiyası və qlüten həssaslığı eyni vəziyyətdirmi?
Xeyr. Çölyak nazik bağırsağın zədələnməsi ilə gedən immun-vasitəli xəstəlikdir. Buğda allergiyası fərqli immun mexanizmlə yaranır və sürətli allergik reaksiyalara səbəb ola bilər.
Qeyri-çölyak qlüten həssaslığında isə çölyaka məxsus anticisimlər və bağırsaq zədələnməsi aşkarlanmır. Bu diaqnoz yalnız çölyak, buğda allergiyası və şikayətlərin digər səbəbləri istisna edildikdən sonra nəzərdən keçirilir.
8. Qlütensiz pəhrizə analizlərdən əvvəl başlamaq olarmı?
Məsləhət görülmür. Qlüten dayandırıldıqda anticisim səviyyəsi azala və bağırsaq selikli qişası sağalmağa başlaya bilər. Nəticədə həqiqi çölyak xəstəliyi olan şəxsdə testlər normal görünə bilər.
Əgər pasiyent artıq qlüteni dayandırıbsa, özbaşına yenidən yüksək miqdarda qlüten qəbuluna başlamamalıdır. Sonrakı diaqnostik yanaşma şikayətlərin ağırlığı və əvvəlki nəticələr nəzərə alınaraq qastroenteroloq tərəfindən planlaşdırılmalıdır.
9. Çölyak təsdiqləndikdən sonra nələrə diqqət edilməlidir?
Qidalanmadan buğda, arpa və çovdarın çıxarılması əsas yanaşmadır. Yalnız aşkar qlüten mənbələri deyil, qidaların hazırlanması zamanı çarpaz təmas ehtimalı da nəzərə alınmalıdır.
Qidalanma planının peşəkar dietoloqla hazırlanması zülal, lif, dəmir, folat, kalsium və digər qida maddələrinin yetərli qəbuluna kömək edir. Şikayətlərin azalması bağırsağın tam sağaldığını sübut etmir. Müntəzəm klinik nəzarət, anticisimlərin izlənməsi və qida çatışmazlıqlarının qiymətləndirilməsi vacibdir.
10. Hansı əlamətlərdə gecikmədən həkimə müraciət edilməlidir?
Aşağıdakı hallarda tibbi qiymətləndirmə gecikdirilməməlidir:
davamlı ishal və susuzlaşma;
nəzərəçarpan və səbəbsiz çəki itkisi;
nəcisdə qan və ya qara nəcis;
davamlı qusma və qida qəbul edə bilməmək;
güclü və getdikcə artan qarın ağrısı;
ciddi halsızlıq, başgicəllənmə və ya bayılma;
uşaqlarda boy və çəki artımının dayanması;
udma çətinliyi, gecə oyadan şikayətlər və ya davamlı hərarət.
Bu əlamətlər çölyakdan başqa xəstəliklərlə də əlaqəli ola bilər və əlavə araşdırma tələb edir.
Yekun
Çölyak xəstəliyi yalnız ishal və çəki itkisi ilə özünü göstərmir. Dəmir çatışmazlığı, sümük problemləri və qaraciyər fermentlərinin yüksəlməsi kimi bağırsaqdan kənar əlamətlərlə də aşkarlana bilər. Düzgün diaqnoz üçün qan analizləri və lazım gəldikdə biopsiya qlüten qəbul edilən dövrdə aparılmalıdır. Diaqnostik müayinələr tamamlanmadan qlütensiz pəhrizə başlamaq nəticələrin düzgün şərhini çətinləşdirə bilər.
Bu məqalə maarifləndirmə məqsədi daşıyır və fərdi tibbi konsultasiyanı əvəz etmir.
Müəllif: Dr. Emin Məmmədov — qastroenteroloq, hepatoloq və endoskopist
Comments