Axalaziya nədir? Manometriya və baryumlu udma nə vaxt lazımdır?
Bərk qida ilə yanaşı suyu da udmaq çətinləşirsə, yeməkdən sonra həzm olunmamış qida geri gəlirsə və gecələr öskürək yaranırsa, səbəb yalnız reflüks olmaya bilər. Axalaziya qida borusunun mədəyə açılan hissəsinin lazımi şəkildə boşalmadığı nadir hərəkət pozğunluğudur.
Xəstəlik tədricən irəliləyə bildiyi üçün düzgün diaqnoz vacibdir. Qastroskopiya başqa səbəbləri istisna edir, yüksək ayırdetməli manometriya diaqnozu təsdiqləyir, vaxtlı baryumlu udma və FLIP isə seçilmiş hallarda əlavə məlumat verir.
1. Axalaziya nədir?
Normalda udduqdan sonra qida borusunda ardıcıl yığılmalar yaranır və aşağı qida borusu sfinkteri boşalaraq qidanı mədəyə keçirir. Axalaziyada bu yığılmalar itir və sfinkter kifayət qədər boşalmır. Qida və maye boruda ləngiyə, zamanla qida borusu genişlənə bilər. Xəstəlik yoluxucu deyil və pasiyentin qidalanma səhvindən yaranmır.
2. Əsas əlamətlər hansılardır?
Ən tipik şikayət həm bərk, həm də maye qidanı udmaqda çətinlikdir. Əlavə əlamətlər bunlardır:
həzm olunmamış qidanın ağıza qayıtması;
döş sümüyü arxasında ağrı və ya sıxılma;
gecə öskürəyi, boğulma hissi və səs tutulması;
uzun yemək müddəti və qidanı su ilə ötürmə ehtiyacı;
çəki itkisi və qidalanmanın zəifləməsi.
Şikayətlər aylar və ya illər ərzində arta bilər. Qidanın təkrar ilişməsini adi hal kimi qəbul etmək olmaz.
3. Axalaziya reflüksdən necə fərqlənir?
Hər iki vəziyyətdə döş arxasında yanma və qidanın geri gəlməsi ola bilər. Lakin axalaziyada geri qayıdan material çox vaxt həzm olunmamış qida və tüpürcəkdir; əsas problem mədədən turşunun qalxması deyil, qidanın qida borusunda qalmasıdır. Bərk və maye qidaya qarşı davamlı udma çətinliyi motor pozğunluğunu düşündürür. Təkcə şikayətə əsasən fərqləndirmək mümkün olmadığından müayinələr birlikdə qiymətləndirilir.
4. Qastroskopiya nə üçün vacibdir?
Qastroskopiyada qida borusunda maye və qida qalığı, genişlənmə və mədəyə keçiddə müqavimət görünə bilər. Ancaq erkən mərhələdə görüntü normal da ola bilər. Müayinənin əsas məqsədlərindən biri şiş, daralma və ya başqa mexaniki maneəni istisna etməkdir. Xüsusilə yaşlı pasiyentdə şikayətlər qısa müddətdə başlayıbsa və sürətli çəki itkisi varsa, axalaziyanı təqlid edən “psevdoaxalaziya” araşdırılmalı; lazım gəldikdə əlavə görüntüləmə və ya endoskopik ultrasəs planlaşdırılmalıdır.
5. Vaxtlı baryumlu udma müayinəsi nə göstərir?
Pasiyent kontrast maddə içdikdən sonra müəyyən vaxtlarda rentgen şəkilləri çəkilir. Müayinə qida borusundakı maye sütununun hündürlüyünü, boşalmanın sürətini, genişlənməni və aşağı hissədə “quş dimdiyi” görünüşünü göstərə bilər. Bu test manometriyanı əvəz etmir, lakin şübhəli və ya qeyri-müəyyən hallarda diaqnozu dəstəkləyir. Müalicədən sonra udmanın yenidən pisləşməsi zamanı obyektiv müqayisə üçün də faydalıdır.
6. Yüksək ayırdetməli manometriya diaqnozu necə təsdiqləyir?
Manometriya nazik kateter vasitəsilə udma zamanı qida borusundakı təzyiqi ölçür və əsas diaqnostik üsuldur. Chicago təsnifatına görə axalaziya üç tipə ayrılır: I tipdə yığılma və təzyiq artımı azdır; II tipdə bütün qida borusu boyunca təzyiq yaranır; III tipdə isə vaxtından əvvəl, spazmatik yığılmalar üstünlük təşkil edir. Alt tipin müəyyən edilməsi müdaxilə seçiminə kömək edir. Nəticə sərhəddədirsə, vaxtlı baryumlu udma və ya FLIP ilə dəstəklənə bilər.
7. FLIP müayinəsi nə zaman lazım olur?
FLIP qida borusu–mədə keçidinin açılma qabiliyyətini və diametrini ölçən endoskopik əlavə üsuldur. Manometriyanın nəticəsi qeyri-müəyyən olduqda, kateterə dözümsüzlük olduqda və ya müdaxilə zamanı keçidin açıqlığını qiymətləndirmək üçün istifadə edilə bilər. Sedasiya altında aparıla bilməsi üstünlükdür, lakin nəticə şikayətlər, endoskopiya və digər testlərdən ayrı şərh edilməməlidir.
8. Axalaziyanın hansı riskləri var?
Uzun sürən qida durğunluğu qida borusunun genişlənməsinə, selikli qişanın iltihabına, qidalanma çatışmazlığına və qidanın tənəffüs yollarına keçməsinə səbəb ola bilər. Qida borusu xərçəngi riski ümumi əhali ilə müqayisədə artsa da, fərdi mütləq risk aşağıdır və hər pasiyent üçün eyni endoskopiya intervalı müəyyən edilməyib. Uzunmüddətli xəstəlik, davamlı şikayət və əlavə risklər olduqda izləmə planı fərdiləşdirilir.
9. Müalicə və sonrakı nəzarət necə seçilir?
Məqsəd aşağı sfinkterin müqavimətini azaltmaq və qidanın mədəyə keçməsini yaxşılaşdırmaqdır. Endoskopik balon genişləndirilməsi, endoskopik miotomiya və cərrahi miotomiya əsas müdaxilə seçimləridir. Seçim axalaziyanın tipinə, yaşa, əvvəlki müdaxilələrə, yanaşı xəstəliklərə, reflüks riskinə və mərkəzin təcrübəsinə görə birgə qərarla verilir. Müalicə sinir zədəsini geri çevirmədiyi üçün illər sonra şikayət təkrarlana bilər. Nəzarətdə simptomlarla yanaşı lazım gəldikdə vaxtlı baryumlu udma və endoskopiya istifadə olunur.
10. Nə vaxt qastroenteroloqa və ya təcili yardıma müraciət edilməlidir?
Bərk və maye qidanı udmaqda davamlı çətinlik, təkrar qida ilişməsi, gecə regurgitasiyası, səbəbsiz çəki itkisi və ya uzun sürən sinə narahatlığı qastroenteroloq qiymətləndirməsi tələb edir.
tüpürcəyi və ya mayeni belə uda bilməmək;
qida ilişməsi ilə boğulma və ya nəfəs darlığı;
qan qusma və ya qara nəcis;
güclü sinə ağrısı, bayılma və ya ciddi susuzlaşma;
yüksək hərarətlə birlikdə təngnəfəslik və güclü öskürək.
Bu əlamətlər olduqda gecikmədən təcili tibbi yardım alın; ilişmiş qidanı əlavə yemək və ya çoxlu su ilə aşağı itələməyə çalışmayın.
Praktik tövsiyələr
Yeməyi aramla yeyin, kiçik tikələr götürün və yaxşı çeynəyin. Yeməkdən sonra uzanmayın, gecə regurgitasiyası varsa yatağın baş hissəsinin yüksəldilməsi barədə həkimlə danışın. Çəkinizi, udma çətinliyinin tezliyini və hansı qidaların problem yaratdığını qeyd edin. Əvvəlki qastroskopiya, manometriya və rentgen görüntülərini saxlayın. Özbaşına kəskin pəhriz məhdudiyyəti etməyin; çəki azalırsa, qidalanma qiymətləndirilməsi istəyin.
Yekun
Axalaziya reflüksə bənzəyə bilən, lakin qida borusunun boşalmasını pozan motor xəstəlikdir. Qastroskopiya mexaniki maneəni istisna edir, yüksək ayırdetməli manometriya diaqnozu və alt tipi müəyyənləşdirir, vaxtlı baryumlu udma və FLIP isə seçilmiş hallarda diaqnozu tamamlayır. Erkən və fərdi qiymətləndirmə udmanı və qidalanmanı qorumağa kömək edir.
Bu məqalə maarifləndirmə məqsədi daşıyır və fərdi tibbi konsultasiyanı əvəz etmir.
Müəllif: Dr. Emin Məmmədov — qastroenteroloq, hepatoloq və endoskopist
Comments