Autoimmun qastrit: diaqnoz necə qoyulur və endoskopiya nə üçün vacibdir?
Autoimmun qastrit immun sisteminin mədənin əsasən cisim və fundus hissəsində yerləşən parietal hüceyrələrə qarşı yönəldiyi xroniki xəstəlikdir. Zamanla turşu və daxili faktor istehsalı azalır, mədə selikli qişasında atrofiya yaranır. Bu dəyişikliklər dəmir və vitamin B12 çatışmazlığına, pernisioz anemiyaya və müəyyən mədə şişlərinin riskinin artmasına səbəb ola bilər.
Xəstəlik uzun müddət səssiz gedə bilər. Buna görə diaqnoz yalnız şikayətlərə və ya bir anticisim nəticəsinə deyil, qan analizləri, keyfiyyətli qastroskopiya və düzgün nahiyələrdən götürülmüş biopsiyaların birlikdə qiymətləndirilməsinə əsaslanır.
1. Autoimmun qastrit hansı əlamətlərlə özünü göstərə bilər?
Bir çox pasiyentdə erkən mərhələdə aydın mədə şikayəti olmur. Mümkün əlamətlər bunlardır:
yeməkdən sonra ağırlıq və erkən doyma;
qarında köp və narahatlıq;
ürəkbulanma;
davamlı yorğunluq və halsızlıq;
başgicəllənmə və fiziki fəaliyyət zamanı təngnəfəslik;
dilin yanması və ağız selikli qişasında dəyişikliklər;
əl-ayaqda keyimə, iynələnmə və tarazlıq pozğunluğu;
səbəbi izah edilməyən dəmir və ya B12 çatışmazlığı.
Dəmir çatışmazlığı bəzən B12 çatışmazlığından daha erkən meydana çıxır. Buna görə xüsusilə təkrarlanan və səbəbi tapılmayan dəmir çatışmazlığında mədənin vəziyyəti də nəzərə alınmalıdır.
2. Autoimmun qastrit və pernisioz anemiya eyni xəstəlikdirmi?
Tam olaraq eyni deyil. Autoimmun qastrit mədədə gedən əsas xroniki prosesdir. Pernisioz anemiya isə daxili faktorun azalması nəticəsində B12 sorulmasının ciddi pozulduğu, xəstəliyin daha gec mərhələsində yaranan vəziyyətdir.
Pernisioz anemiya diaqnozu autoimmun qastritin uzun müddətdir davam etdiyini göstərə bilər. Ancaq anemiya yaranmadan və B12 səviyyəsi azalmadan əvvəl də mədədə əhəmiyyətli atrofik dəyişikliklər mövcud ola bilər.
3. Diaqnostikada hansı qan analizlərindən istifadə olunur?
Qiymətləndirməyə ümumi qan analizi, dəmir göstəriciləri, ferritin, B12 və folat daxil edilə bilər. Mədə parietal hüceyrələrinə və daxili faktora qarşı anticisimlər autoimmun prosesə dair əlavə məlumat verir.
Parietal hüceyrə anticisminin müsbət olması təkbaşına diaqnoz deyil və başqa autoimmun xəstəliklərdə də rast gəlinə bilər. Daxili faktor anticismi daha spesifik olsa da, mənfi nəticə xəstəliyi tam istisna etmir.
Seçilmiş hallarda qastrin və pepsinogen göstəriciləri mədə cismində atrofiyanın ehtimalını qiymətləndirməyə kömək edə bilər. Nəticələr mədə turşuluğuna təsir edən amillərdən və yanaşı vəziyyətlərdən asılı olduğuna görə ayrı-ayrılıqda şərh edilməməlidir. Diaqnozun əsas təsdiqi histoloji müayinədir.
4. Qastroskopiyada hansı dəyişikliklər görünür?
Autoimmun qastritdə dəyişikliklər əsasən mədənin cisim və fundus hissəsində olur, antrum isə erkən mərhələlərdə nisbətən qoruna bilər. Endoskopiyada selikli qişanın solğun və nazik görünməsi, büküşlərin azalması və damarların daha aydın seçilməsi mümkündür.
Lakin erkən xəstəlikdə mədə vizual olaraq normal görünə bilər. Buna görə yalnız endoskopik görünüşə əsasən xəstəliyi istisna etmək düzgün deyil. Yüksək keyfiyyətli ağ işıq və virtual xromoendoskopiya atrofiyanı, intestinal metaplaziyanı və şübhəli ocaqları daha dəqiq qiymətləndirməyə kömək edir.
5. Biopsiyalar haradan götürülməlidir?
Biopsiyaların yalnız qızarmış və ya şübhəli görünən bir sahədən götürülməsi kifayət etmir. Mədənin müxtəlif nahiyələri sistemli şəkildə qiymətləndirilməlidir.
2025-ci il MAPS III təlimatı ən azı iki topoqrafik sahədən — antrum/incisura və corpusdan — biopsiyalar götürülməsini, corpus və antrum nümunələrinin ayrı, aydın işarələnmiş qablarda patoloqa göndərilməsini tövsiyə edir. Görünən polip, düyün və ya başqa şübhəli sahədən əlavə hədəfli biopsiya götürülür. Bu yanaşma atrofiyanın yayılmasını və OLGA/OLGIM mərhələsini müəyyənləşdirməyə imkan verir.
6. Autoimmun qastrit və H. pylori birlikdə ola bilərmi?
Bəli. Autoimmun qastrit və H. pylori bir-birini avtomatik istisna etmir. H. pylori ilə əlaqəli qastrit çox vaxt antrumdan başlayaraq sonradan daha geniş sahəyə yayıla bilər. Autoimmun qastritdə isə corpus və fundus atrofiyası daha xarakterikdir.
Lakin irəliləmiş mərhələdə bu fərqlər aydın görünməyə bilər. Buna görə H. pylori qiymətləndirilməsi histoloji mənzərə, əvvəlki nəticələr və uyğun testlərlə birlikdə aparılmalıdır.
7. Autoimmun qastrit hansı riskləri artırır?
Əsas uzunmüddətli risklər mədə adenokarsinoması və tip 1 mədə neyroendokrin şişləridir. Mədə turşusunun azalması qastrinin davamlı yüksəlməsinə və enteroxromaffinəbənzər hüceyrələrin çoxalmasına şərait yarada bilər.
Bu, hər autoimmun qastritli şəxsdə şiş yaranacağı demək deyil. Risk atrofiyanın və intestinal metaplaziyanın yayılması, histoloji mərhələ, ailə tarixçəsi, H. pylori, siqaret və əvvəlki neoplastik tapıntılar kimi amillərdən asılıdır. Pernisioz anemiya daha irəliləmiş xəstəliyin göstəricisi kimi risk qiymətləndirməsində nəzərə alınır.
8. Hansı yanaşı xəstəliklərə diqqət edilməlidir?
Autoimmun qastrit ən çox autoimmun qalxanabənzər vəz xəstəlikləri ilə birlikdə görülür. Tip 1 diabet, vitiliqo, Addison xəstəliyi və çölyak xəstəliyi ilə də əlaqə ola bilər.
Bu xəstəliklərin hamısını hər pasiyentdə geniş şəkildə yoxlamaq məcburi deyil. Şəxsi və ailə tarixçəsi, əlamətlər və ilkin laborator nəticələr əsasında hədəfli qiymətləndirmə aparılması daha məqsədəuyğundur. AGA autoimmun qastrit diaqnozu qoyulan şəxslərdə xüsusilə autoimmun qalxanabənzər vəz xəstəliyinin nəzərə alınmasını tövsiyə edir.
9. Nəzarət qastroskopiyası nə qədər tez-tez aparılmalıdır?
2025-ci il Avropa MAPS III təlimatı autoimmun qastritli pasiyentlərdə mədə xərçəngi və neyroendokrin şişlərin aşkarlanması üçün yüksək keyfiyyətli endoskopik nəzarəti təxminən hər üç ildən bir təklif edir. Bu tövsiyənin sübut səviyyəsi aşağı olduğuna görə interval fərdiləşdirilməlidir.
Histoloji mərhələ, əvvəlki polip və ya neyroendokrin şiş, intestinal metaplaziyanın yayılması, ailədə mədə xərçəngi, pasiyentin yaşı və yanaşı xəstəliklər nəzərə alınmalıdır. ABŞ tövsiyələri də optimal intervalın dəqiq olmadığını və ortaq qərar əsasında seçilməli olduğunu vurğulayır.
10. Hansı əlamətlərdə həkimə müraciət gecikdirilməməlidir?
Səbəbsiz çəki itkisi, davamlı qusma, udma çətinliyi, qara nəcis və ya qan qusma, sürətlə ağırlaşan anemiya, erkən doyma, davamlı qarın ağrısı, güclü halsızlıq, huş itirmə, əl-ayaqda artan keyimə və tarazlıq pozğunluğu gecikdirilmədən qiymətləndirilməlidir.
Praktik olaraq əvvəlki endoskopiya və histologiya nəticələrini saxlamaq, planlaşdırılmış nəzarəti gecikdirməmək, siqaretdən uzaq durmaq və çatışmazlıqları özbaşına deyil, həkim nəzarəti ilə izləmək vacibdir. Xüsusi pəhriz autoimmun prosesi aradan qaldırmır.
Yekun
Autoimmun qastrit yalnız anemiya yarandıqdan sonra aşkarlanan xəstəlik deyil. Dəmir və B12 çatışmazlığı, autoanticisimlər və qastrin kimi göstəricilər şübhə yarada bilər, lakin diaqnozun düzgün qoyulması üçün keyfiyyətli qastroskopiya və sistemli biopsiya əsasdır. Histoloji mərhələ həm diaqnozu təsdiqləyir, həm də gələcək endoskopik izləmə planını müəyyənləşdirməyə kömək edir.
Bu məqalə maarifləndirmə məqsədi daşıyır və fərdi tibbi konsultasiyanı əvəz etmir.
Müəllif: Dr. Emin Məmmədov — qastroenteroloq, hepatoloq və endoskopist
Comments